Τι μας λένε οι ερωτήσειςΜια χώρα επιλεκτικής αποδοχής
Η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει μπει στην ελληνική καθημερινότητα: πάνω από ένας στους δύο ενήλικες (54%) χρησιμοποιεί εφαρμογές ΤΝ —ChatGPT, Claude, Gemini— κάθε εβδομάδα και μόλις 8% δεν τις έχει χρησιμοποιήσει ποτέ. Ρωτήσαμε πεντακόσιους ενήλικες πόσο τη χρησιμοποιούν, τι περιμένουν από αυτήν για οκτώ τομείς της ελληνικής ζωής, για ποιες συμβουλές θα τη δέχονταν στη δική τους ζωή και αν εμπιστεύονται την κρίση της. Οι απαντήσεις, μία προς μία, περιγράφουν μια κοινωνία που δεν είναι ούτε υπέρ ούτε κατά — είναι επιλεκτική.
Η χρήση δεν ακολουθεί την ηλικία όπως θα περίμενε κανείς. Από το 2001, όταν ο Marc Prensky χώρισε τον κόσμο σε «ψηφιακούς αυτόχθονες» και «ψηφιακούς μετανάστες», περιμένουμε ότι κάθε νέα τεχνολογία ανήκει πρώτα στους νεότερους. Οι βαρύτεροι χρήστες της ΤΝ όμως είναι οι Millennials (64% τουλάχιστον μερικές φορές την εβδομάδα) και η Gen X (64%) — οι γενιές της δουλειάς. Η Gen Z ακολουθεί (53%), οι Boomers μένουν πίσω (36%, με 16% «ποτέ»). Η ΤΝ δεν διαδίδεται από τη νεότητα προς τους μεγαλύτερους αλλά από τη δουλειά προς τα έξω.
Οι προσδοκίες για το τι θα κάνει η ΤΝ σε πέντε χρόνια χωρίζουν την ελληνική ζωή στα δύο. Όπου η ΤΝ είναι εργαλείο —έρευνα, υγεία, Δημόσιο, επιχειρήσεις— η αισιοδοξία είναι συντριπτική· όπου αγγίζει τον κόσμο που ζούμε —δουλειά, ενημέρωση, δημοκρατία— κυριαρχεί ο φόβος. Η εκπαίδευση είναι το σύνορο: 49% θετικά, 42% αρνητικά.
Η αποδοχή στη δική μας ζωή ακολουθεί άλλη γραμμή. Ρωτήσαμε όσες και όσους δήλωσαν ότι την έχουν χρησιμοποιήσει έστω μία φορά (90%, n=455) αν θα δέχονταν συμβουλές από εφαρμογή ΤΝ σε τέσσερα πεδία, με ρητή επιλογή «δεν θα εμπιστευόμουν ΤΝ». Στα τεχνικά η απόρριψη είναι ελάχιστη (88% τη δέχεται)· σε ό,τι αγγίζει χρήματα, σώμα ή σχέσεις, τρία στα τέσσερα άτομα τη δέχονται και ένα της κλείνει την πόρτα — το ίδιο ποσοστό και στα τρία πεδία. Και στην κρίση της, τέλος, όσες και όσοι την έχουν χρησιμοποιήσει βάζουν όρια: για μια δίκαιη αξιολόγηση υποψηφίων με ίδια προσόντα, το δημοφιλέστερο σχήμα είναι ο άνθρωπος με τη βοήθεια ΤΝ (32%)· μόνο 9% θα εμπιστευόταν την ΤΝ μόνη της, και τρεις στους δέκα πιστεύουν ότι κανένα σχήμα δεν εγγυάται δικαιοσύνη. Η ΤΝ γίνεται δεκτή ως βοηθός, όχι ως διαιτητής.
Σε όλα αυτά, οι διαφορές φύλου και κοινωνικής τάξης είναι μικρές: ίδια εβδομαδιαία χρήση σε άνδρες και γυναίκες (54% και 55%), δέκα μονάδες υπέρ των ανώτερων στρωμάτων (60% έναντι 50%), και προσδοκίες που δεν διαφέρουν στατιστικά. Δύο πράγματα μόνο χωρίζουν τις στάσεις με αποστάσεις που δεν εξηγούνται από το τυχαίο: η γενιά και η ένταση της χρήσης. Πρώτα όμως πρέπει να ρωτήσουμε κάτι που οι μέσοι όροι δεν απαντούν: είναι οι ίδιοι άνθρωποι που ελπίζουν για την έρευνα και φοβούνται για τη δουλειά; Που δέχονται την ΤΝ για τα οικονομικά τους και την απορρίπτουν ως κριτή;
Αισιόδοξη για το εργαλείο, φοβισμένη για τον κόσμο, επιλεκτική στη ζωή της: έτσι απαντά η κοινωνία ως μέσος όρος. Αλλά κανείς δεν είναι μέσος όρος.
Πώς σχηματίζονται οι τέσσερις τύποιΔύο διαστάσεις, όχι μία
Για να απαντήσουμε, συνδυάσαμε όλα όσα μετρήσαμε για κάθε ερωτώμενη και ερωτώμενο: τις προσδοκίες για τους οκτώ τομείς, την αποδοχή της ΤΝ ως συμβούλου στα τέσσερα πεδία, την εμπιστοσύνη στην κρίση της και την ένταση της χρήσης — δεκατέσσερις μεταβλητές συνολικά. Έπειτα αφήσαμε τα δεδομένα να ομαδοποιήσουν τους ανθρώπους σύμφωνα με το πόσο μοιάζουν οι απαντήσεις τους, χωρίς να τους πούμε εμείς με ποιο κριτήριο. Δοκιμάσαμε διαφορετικό πλήθος ομάδων· η σταθερότερη λύση έχει τέσσερις. Η μέθοδος είναι διερευνητική: τα σύνορα των ομάδων είναι θολά και με πεντακόσια άτομα περιγράφει, δεν μετρά.
Οι τέσσερις τύποι απλώνονται σε δύο διαστάσεις: η μία είναι η αισιοδοξία για το τι θα κάνει η ΤΝ στην κοινωνία (τη μετράμε με έναν δείκτη αισιοδοξίας: θετικές μείον αρνητικές προσδοκίες στους οκτώ τομείς, από −100 έως +100), η άλλη η αποδοχή της στη δική μας ζωή — και οι δύο δεν πάνε πάντα μαζί. Στις δύο γωνίες βρίσκονται όσες και όσοι τα έχουν και τα δύο ή τίποτα από τα δύο. Στις άλλες δύο, όσες και όσοι έχουν το ένα χωρίς το άλλο.
Τύπος 1 · 38%Οι ενθουσιώδεις
Είναι ο μεγαλύτερος τύπος και ο πιο συνεκτικός. Τη χρησιμοποιούν όλοι (72% κάθε εβδομάδα, κανείς «ποτέ»), τη δέχονται ως σύμβουλο παντού (94%) και περιμένουν από αυτήν τα περισσότερα: ο δείκτης αισιοδοξίας τους είναι +50. Η υγεία, η έρευνα, το Δημόσιο, οι επιχειρήσεις βρίσκονται κοντά στο απόλυτο θετικό· ακόμη και για τη δημοκρατία (+65) και τις ειδήσεις (+42), εκεί όπου η κοινωνία φοβάται, αυτοί ελπίζουν. Μόνο οι θέσεις εργασίας τούς αφήνουν διχασμένους (+2). Είναι ο μόνος τύπος όπου η ΤΝ μόνη της ως κριτής συγκεντρώνει αξιόλογο ποσοστό (16%), αν και προτιμούν κι αυτοί τον άνθρωπο με τη βοήθειά της (44%).
Ποιες και ποιοι είναι: δύο στα τρία άτομα είναι πάνω από 45 ετών (35% Gen X, 32% Boomers) και μόλις ένα στα δέκα ανήκει στη Gen Z. Τα ανώτερα στρώματα υπερεκπροσωπούνται ελαφρά (44% των ανώτερων στρωμάτων είναι ενθουσιώδεις, έναντι 33% των κατώτερων), οι άνδρες λίγο περισσότερο από τις γυναίκες (43% έναντι 33%). Είναι, με άλλα λόγια, οι άνθρωποι που τη βλέπουν ως εργαλείο δουλειάς, όχι ως απειλή γι' αυτήν.
Τύπος 2 · 32%Οι ανήσυχοι χρήστες
Στη ζωή τους μοιάζουν με τους ενθουσιώδεις: τη χρησιμοποιούν (56% κάθε εβδομάδα, κανείς «ποτέ») και τη δέχονται ως σύμβουλο σχεδόν το ίδιο (91% κατά μέσο όρο στα τέσσερα πεδία· 87% ακόμη και για τα προσωπικά τους). Αλλά όταν σηκώνουν το βλέμμα από το δικό τους κινητό στην κοινωνία, βλέπουν απειλή. Θέσεις εργασίας −75, ειδήσεις −61, δημοκρατία −53, εκπαίδευση −30: ο δείκτης τους είναι −11· μόνο η έρευνα (+43), το Δημόσιο (+35), η υγεία και οι επιχειρήσεις (+20) μένουν στο θετικό. Στην κρίση της ΤΝ είναι οι πιο δύσπιστοι απ' όλους: 35% λένε ότι κανένα σχήμα δεν εγγυάται δίκαιη αξιολόγηση και μόλις 4% θα εμπιστεύονταν την ΤΝ μόνη της.
Ποιες και ποιοι είναι: η νεότερη κατηγορία. Οι Millennials είναι ο μεγαλύτερος κορμός τους (34%) και, μαζί με τη Gen Z, κάνουν τους ανήσυχους χρήστες τον πρώτο τύπο στις δύο γενιές κάτω των 45 (43% των Millennials, 36% της Gen Z). Άνδρες και γυναίκες εξίσου, μεσαία στρώματα κυρίως. Είναι οι άνθρωποι που θα ζήσουν με την ΤΝ στη δουλειά, στο σχολείο των παιδιών τους και στη δημόσια σφαίρα για δεκαετίες — την έχουν ήδη στην τσέπη, και παρ' όλα αυτά τη φοβούνται.
Την έχουν στο κινητό και τη φοβούνται στην εφημερίδα.
Τύπος 3 · 19%Οι θαυμαστές από απόσταση
Ο καθρέφτης των ανήσυχων χρηστών. Πιστεύουν ότι η ΤΝ θα αλλάξει την κοινωνία προς το καλύτερο εκεί όπου μετρά περισσότερο — έρευνα +84, υγεία +77, Δημόσιο +44 — και μοιράζονται τον φόβο της πλειονότητας για τη δουλειά και τις ειδήσεις. Αλλά στη δική τους ζωή δεν της δίνουν λόγο: μόνο ένας στους τέσσερις θα δεχόταν συμβουλή της, και για τα προσωπικά τους σχεδόν κανείς (5%). Μόνο στα τεχνικά την ανέχονται (55%). Κανείς τους δεν θα εμπιστευόταν την ΤΝ μόνη της να κρίνει έναν άνθρωπο.
Ποιες είναι: εδώ το φύλο μετρά περισσότερο από οπουδήποτε αλλού. Το 70% του τύπου είναι γυναίκες — μία στις τέσσερις γυναίκες ανήκει σε αυτόν τον τύπο, έναντι ενός στους οκτώ άνδρες. Είναι επίσης ο τύπος με τους περισσότερους μη χρήστες (26% «ποτέ») και, κατά τα δύο τρίτα, άνω των 45. Αναγνωρίζουν την αξία της ΤΝ για τον κόσμο, την παρακολουθούν από την κερκίδα, και κρατούν για τον εαυτό τους τον τελευταίο λόγο.
Τύπος 4 · 11%Οι αρνητές
Ο μικρότερος τύπος και ο μόνος χωρίς καμία θετική προσδοκία: όλοι οι τομείς στο βαθύ αρνητικό, από την έρευνα (−44) ως την εκπαίδευση (−91), δείκτης −70. Τη χρησιμοποιούν ελάχιστα —ένας στους τρεις ποτέ, άλλος ένας στους τρεις σπάνια— και την απορρίπτουν ως σύμβουλο σε όλα τα πεδία (15% αποδοχή). Στην αξιολόγηση η συχνότερη απάντησή τους είναι «μόνο άνθρωπος» (35%).
Ποιες και ποιοι είναι: μοιρασμένοι σε όλες τις γενιές (από 8% της Gen X ως 17% της Gen Z), σε άνδρες και γυναίκες, σε όλα τα στρώματα. Δεν είναι η «γενιά που έμεινε πίσω»· είναι μια μειοψηφία που διατρέχει την κοινωνία και που η χρήση δεν την έχει αγγίξει — ή την έχει αγγίξει και την απώθησε.
Πίσω από τους τύπουςΗ γενιά και η χρήση
Οι τέσσερις τύποι δεν κατανέμονται τυχαία στις γενιές. Η γενιά δεν καθορίζει αν κανείς δέχεται την ΤΝ — ενθουσιώδεις και αρνητές υπάρχουν παντού, οι πρώτοι συχνότερα πάνω από τα 45. Καθορίζει όμως, όταν λείπει το ένα από τα δύο, ποιο λείπει: οι νεότεροι που διστάζουν έχουν ενσωματώσει το εργαλείο και φοβούνται τον κόσμο· οι μεγαλύτεροι που διστάζουν εμπιστεύονται τον κόσμο που θα φέρει και κρατούν το εργαλείο σε απόσταση.
Πίσω από αυτή την κατανομή δρουν δύο δυνάμεις, και δρουν ανεξάρτητα. Η πρώτη είναι η χρήση, και δρα αντίθετα από ό,τι υποθέσαμε: περιμέναμε ότι όποιος δουλεύει καθημερινά με την ΤΝ ξέρει τα λάθη της και περιμένει λιγότερα. Συμβαίνει το αντίθετο — ο δείκτης αισιοδοξίας ανεβαίνει σταθερά με τη συχνότητα χρήσης, από −23 σε όσες και όσους δεν την έχουν χρησιμοποιήσει ποτέ ως +27 σε όσες και όσους τη χρησιμοποιούν καθημερινά, και η σχέση ισχύει, με την ίδια φορά, μέσα σε κάθε γενιά χωριστά. Η δεύτερη είναι η γενιά: σε ίση χρήση, οι κάτω των 45 περιμένουν λιγότερα από τους πάνω των 45 (οι Millennials 17 μονάδες κάτω από τη Gen X, η Gen Z 14 κάτω, οι Boomers 12 πάνω από τη Gen X). Οι Millennials είναι η πιο αποκαλυπτική περίπτωση: ισόπαλοι βαρύτεροι χρήστες με τη Gen X και, σε ίση χρήση, οι πιο απαισιόδοξοι — γι' αυτό είναι η γενιά των ανήσυχων χρηστών. Κάτι κουβαλούν οι γενιές κάτω των 45 που η χρήση δεν το σβήνει. Η πιο απλή υπόθεση είναι ο χρόνος: είναι εκείνες που θα ζήσουν τις συνέπειες. Το επόμενο κύμα θα ρωτήσει ευθέως αν περιμένει κανείς να επηρεαστεί η δική του δουλειά.
Η χρήση ανεβάζει την αισιοδοξία. Η νεότητα την κατεβάζει. Οι Millennials ζουν και τα δύο.
ΣυμπέρασμαΔύο διαστάσεις, δύο δυνάμεις
Η στάση απέναντι στην Τεχνητή Νοημοσύνη έχει δύο διαστάσεις —τι περιμένει κανείς από αυτήν για την κοινωνία και τι της επιτρέπει στη δική του ζωή— και από τον συνδυασμό τους προκύπτουν τέσσερις τρόποι να ζει κανείς μαζί της: οι ενθουσιώδεις (38%) που τα έχουν και τα δύο, οι αρνητές (11%) που δεν έχουν κανένα, οι ανήσυχοι χρήστες (32%) που τη δέχονται στη ζωή τους και τη φοβούνται για τον κόσμο, και οι θαυμαστές από απόσταση (19%) που την εμπιστεύονται για τον κόσμο και την κρατούν μακριά από τη ζωή τους. Οι δύο μεσαίοι τύποι, ο ένας καθρέφτης του άλλου, είναι ο μισός πληθυσμός — και είναι εκείνοι που θα κρίνουν πώς θα υποδεχθεί η κοινωνία την ΤΝ τα επόμενα χρόνια. Ανάμεσα σε αυτούς τους δύο, η γενιά γέρνει την πλάστιγγα: οι νεότεροι συχνότερα στους ανήσυχους χρήστες, ενώ οι θαυμαστές από απόσταση προέρχονται κυρίως από τους άνω των 45. Και το φύλο, που ελάχιστα μετρά στις υπόλοιπες μετρήσεις, εδώ μετρά: οι γυναίκες κρατούν συχνότερα την ΤΝ σε απόσταση από τη ζωή τους, όσο κι αν την εμπιστεύονται για τον κόσμο.
Το ερώτημα που μένει ανοιχτό είναι τι είναι αυτό που κουβαλούν οι νεότερες γενιές και η χρήση δεν το σβήνει: γενεακό αποτύπωμα, που θα τις συνοδεύει όταν μεγαλώσουν, ή φάση ζωής, που θα περάσει. Μία μέτρηση δεν μπορεί να το πει. Η επανάληψή της μπορεί — και το People of Greece θα επαναλάβει τις ερωτήσεις, και θα ξαναμετρήσει τους τέσσερις τύπους.
Κοινωνιολογικός επίλογοςΓενιά ή ηλικία — και γιατί έχει σημασία
Ο Karl Mannheim («Το πρόβλημα των γενεών», 1928) υποστήριξε ότι κάθε γενιά σημαδεύεται από τα γεγονότα που έζησε στα νιάτα της και τα κουβαλά σε όλη τη ζωή. Αν ισχύει αυτό, η ανησυχία των σημερινών νέων απέναντι στην ΤΝ θα τους συνοδεύει όταν γίνουν πενήντα χρονών — και θα γίνει η στάση της κοινωνίας. Αν είναι ηλικία, θα περάσει, και η ΤΝ θα κερδίσει τους ανήσυχους καθώς θα μεγαλώνουν. Ο Norman Ryder (1965) εξήγησε γιατί μία μόνο μέτρηση δεν μπορεί να ξεχωρίσει τις δύο εκδοχές και γιατί μόνο η επανάληψη της ίδιας ερώτησης στις ίδιες γενιές, χρόνο με τον χρόνο, το μπορεί. Η διαφορά ανάμεσα στις δύο εκδοχές είναι η διαφορά ανάμεσα σε μια κοινωνία που θα ρυθμίσει την ΤΝ με καχυποψία και σε μια που θα την αποδεχθεί με τον χρόνο — και αξίζει να μετρηθεί. Η φορά της διάχυσης, πάντως, είναι ήδη ορατή: όχι από τους νέους στους μεγάλους, όπως υπέθετε ο Prensky, αλλά από τη δουλειά προς τα έξω — όπως αναμένει η θεωρία διάχυσης του Everett Rogers για καινοτομίες που υιοθετούνται επειδή προσφέρουν άμεσο πλεονέκτημα. Οι τέσσερις τύποι, τέλος, θυμίζουν ότι οι κατηγορίες του Rogers —πρωτοπόροι, πρώιμοι, όψιμοι, καθυστερημένοι— μετρούν μόνο τη μία διάσταση, την υιοθέτηση. Η άλλη, η εμπιστοσύνη για το τι θα κάνει η τεχνολογία στον κόσμο, κόβει τις κατηγορίες του στη μέση.
Αναφορές: Mannheim, K. (1928), Das Problem der Generationen · Rogers, E. (1962), Diffusion of Innovations · Ryder, N. (1965), The Cohort as a Concept in the Study of Social Change, American Sociological Review · Prensky, M. (2001), Digital Natives, Digital Immigrants, On the Horizon.
Σχετικά με την έρευνα
Ανάλυση: People of Greece — Κοινωνικό Παρατηρητήριο της qed social and market research, εταιρείας κοινωνικής και καταναλωτικής έρευνας. Online panel με ποσοστώσεις φύλου, ηλικίας και περιοχής (μη πιθανοτικό δείγμα, υποεκπροσωπεί τους λιγότερο εξοικειωμένους με την τεχνολογία). Γενιές: Gen Z 18–28, Millennials 29–44, Gen X 45–60, Boomers 61+ (n=84 / 140 / 165 / 111). Η ερώτηση για τη δίκαιη αξιολόγηση και οι ερωτήσεις αποδοχής συμβουλών απευθύνθηκαν σε όσους έχουν χρησιμοποιήσει εφαρμογές ΤΝ (n=455)· στην τυπολογία οι μη χρήστες κωδικοποιούνται ως μη αποδοχή. Δείκτης αισιοδοξίας: μέσος όρος των οκτώ τομέων με τιμές +100 / +50 / −50 / −100 (n=448)· γενιά και συχνότητα χρήσης στατιστικά σημαντικές σε σταθμισμένο γραμμικό μοντέλο, φύλο και τάξη όχι. Τυπολογία: ομαδοποίηση k-means σε 14 τυποποιημένες μεταβλητές (8 προσδοκίες, 4 αποδοχή συμβουλών, δίκαιη κρίση, ένταση χρήσης), n=492, τέσσερις ομάδες (n=175 / 174 / 87 / 56)· διερευνητική, με σταθερή δομή σε επαναλαμβανόμενες εκκινήσεις. Σταθμισμένα δεδομένα· αποκλίσεις αθροισμάτων από το 100% οφείλονται σε στρογγυλοποιήσεις. Πλήρης τεχνική τεκμηρίωση διαθέσιμη από το People of Greece.